Türkiyə ilə Azərbaycanı birləşdirən münasibətlər adi diplomatik tərəfdaşlıq çərçivəsindən çox-çox kənara çıxır. Ortaq tarix, dil, mədəniyyət, ailə bağları və çətin günlərdə nümayiş etdirilən qarşılıqlı dəstək bu münasibətləri xalqların yaddaşına həkk edib. Lakin son dövrlər Türkiyənin bəzi media və siyasi dairələrindən səslənən yanaşmalar ciddi suallar doğurur: doğrudanmı qardaşlıq münasibətləri birtərəfli itaət, siyasi sədaqət və davamlı minnətdarlıq tələbi ilə ölçülməlidir?

Azərbaycanın Türkiyəyə münasibəti bəllidir. Bakı Ankaranı strateji müttəfiq, yaxın tərəfdaş və ortaq maraqların müdafiəçisi hesab edir. Ancaq bu yaxınlıq Azərbaycanın öz mövqeyini ifadə etmək, müstəqil qərarlar qəbul etmək və milli maraqlarını qorumaq hüququnu heç bir halda məhdudlaşdıra bilməz.

Tarixi unutmaq, yoxsa tarixdən siyasi alət kimi istifadə etmək?

Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin tarixi yalnız dostluq bəyanatlarından ibarət deyil. Bu münasibətlər müxtəlif dövrlərin mürəkkəb siyasi proseslərindən, qarşılıqlı dəstəkdən və bəzən də fikir ayrılıqlarından keçib. Məhz buna görə tarixi hadisələrə münasibətdə emosiyalardan daha çox faktlara söykənmək vacibdir.

Bəzən Türkiyənin ayrı-ayrı media nümayəndələri Azərbaycana münasibətdə elə bir ritorika seçirlər ki, sanki Azərbaycan bütün siyasi qərarlarını Ankaranın gözləntilərinə uyğunlaşdırmağa borcludur. Bu yanaşma nə tarixi reallıqlara, nə də müasir beynəlxalq münasibətlərin prinsiplərinə uyğundur.

Əgər hansısa siyasi dairə keçmişdə baş vermiş hadisələri xatırladırsa, bunu konkret faktlar və sənədlər əsasında etməlidir. Tarixi ittihamlar, çevriliş planları ilə bağlı iddialar və müxtəlif siyasi fiqurların fəaliyyəti haqqında mülahizələr sübutlarla əsaslandırılmadan ictimai mühakiməyə çevrilməməlidir.

Eyni qayda Türkiyənin Azərbaycana münasibətinə də aiddir. Tarix heç bir tərəfin əlində digərini susdurmaq vasitəsi olmamalıdır.

Azərbaycan cəmiyyəti üçün digər həssas məsələlərdən biri dini və ideoloji şəbəkələrin siyasi proseslərə təsiri ilə bağlı müzakirələrdir. Türkiyədə uzun illərdir müxtəlif dini cərəyanlar, onların ictimai təşkilatlarla, media strukturları ilə və siyasi dairələrlə münasibətləri ətrafında mübahisələr aparılır.

Bu müzakirələrdə nurçu hərəkatı və Fətullah Gülən şəbəkəsi ilə bağlı məsələlər də xüsusi yer tutur. Türkiyədə 2016-cı il dövlət çevrilişinə cəhddən sonra həmin şəbəkənin fəaliyyəti ilə bağlı ciddi təhlükəsizlik və siyasi müzakirələr yaşanıb.

Lakin burada mühüm bir prinsip qorunmalıdır: hər hansı dini düşüncəyə mənsub olmaqla siyasi və ya hüquqazidd fəaliyyətdə iştirak etmək eyni anlayışlar deyil. Konkret şəxslər, təşkilatlar və media qurumları haqqında ittihamlar faktlara əsaslanmalıdır.

Azərbaycanın narahatlığı dini inancların özü deyil, dini və ideoloji təsirlərin dövlət institutlarına, ictimai rəyə və milli maraqlara müdaxilə vasitəsinə çevrilməsi ehtimalıdır. Bu məsələdə Bakı öz təhlükəsizliyini, dünyəvi dövlət modelini və cəmiyyətin sabitliyini qorumaq hüququna malikdir.

Eyni zamanda, Türkiyədə hansısa media qurumunun və ya siyasi çevrənin mövqeyini bütövlükdə türk xalqının mövqeyi kimi təqdim etmək də yanlış olardı.

Türkiyənin daxili siyasi həyatında media, biznes, siyasət və qeyri-formal təsir şəbəkələri arasındakı münasibətlər uzun müddətdir ictimai müzakirə mövzusudur. Müxtəlif dövrlərdə siyasi himayə, korrupsiya, mütəşəkkil cinayətkarlıqla əlaqələr və dövlət resurslarından istifadə barədə ciddi iddialar səsləndirilib.

Belə iddiaların hər biri hüquqi və jurnalist araşdırması tələb edir. Konkret şəxslərin və qurumların cinayətkar qruplarla əlaqəsini sübutsuz şəkildə qəti fakt kimi təqdim etmək doğru deyil. Ancaq bu da həqiqətdir ki, media və siyasi təsir imkanlarından istifadə edərək başqa ölkələrin ictimai rəyinə təzyiq göstərmək cəhdləri varsa, onlar açıq müzakirə edilməlidir.

Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri haqqında danışarkən də əsas sual budur: ayrı-ayrı media nümayəndələri həqiqətən iki ölkənin maraqlarını müdafiə edirlər, yoxsa öz siyasi, kommersiya və ideoloji mövqelərini qardaşlıq ritorikası ilə ört-basdır edirlər?

Bu suala emosional bəyanatlarla deyil, konkret materiallar, faktlar və ictimai məsuliyyət əsasında cavab verilməlidir.

Azərbaycanla Türkiyə arasında iqtisadi əməkdaşlıq, investisiyalar, enerji layihələri, nəqliyyat dəhlizləri və qarşılıqlı ticarət iki ölkənin strateji tərəfdaşlığının əsas istiqamətlərindəndir. Azərbaycanın Türkiyə iqtisadiyyatına yatırdığı sərmayələr və birgə həyata keçirilən layihələr bu münasibətlərin yalnız siyasi şüarlardan ibarət olmadığını göstərir.

Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri, Cənub Qaz Dəhlizi, TANAP və digər regional layihələr hər iki ölkənin iqtisadi və geosiyasi mövqelərinin güclənməsinə töhfə verib. Türkiyə Azərbaycan enerji resurslarının dünya bazarlarına çıxarılmasında mühüm tranzit və tərəfdaş ölkədir. Azərbaycan kapitalı da Türkiyənin müxtəlif iqtisadi sahələrində əhəmiyyətli yer tutur.

Bununla belə, investisiyaların həcmi və ayrı-ayrı layihələrin iqtisadi faydası barədə danışarkən dəqiq rəqəmlər, tarixlər və rəsmi mənbələr əsas götürülməlidir. İqtisadi əməkdaşlıq minnətdarlıq yarışına çevrilməməlidir.

Azərbaycan Türkiyəyə sərmayə yatırırsa, bu, iqtisadi maraqlara, qarşılıqlı faydaya və strateji hesablamalara əsaslanır. Türkiyə Azərbaycana dəstək göstərirsə, bu da iki ölkənin ortaq maraqlarına xidmət edir.

Heç bir tərəfin töhfəsi digərinin müstəqil qərarvermə hüququnu aradan qaldırmır.

Azərbaycan Türkiyəyə dostluq naminə hörmət edir, lakin öz milli maraqlarını kiminsə razılığına bağlamaq məcburiyyətində deyil.

Türkiyənin hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasının (AKP) siyasətini bütövlükdə Türkiyə dövlətinin, yaxud türk xalqının iradəsi ilə eyniləşdirmək düzgün olmazdı. Türkiyə çoxsaylı siyasi baxışların, fərqli dünyagörüşlərinin və müxtəlif ictimai qrupların yaşadığı böyük dövlətdir.

Bununla belə, hər hansı siyasi partiyanın öz ideoloji mövqeyini regional siyasətə daşıması və başqa ölkələrin daxili məsələlərinə münasibətdə mənəvi üstünlük iddiası ilə çıxış etməsi müzakirə oluna bilər.

Azərbaycan dünyəvi dövlətdir. Burada dinə hörmətlə yanaşılması ilə dövlət idarəçiliyinin dini göstərişlər əsasında müəyyənləşdirilməsi arasında aydın fərq var. Hicab, dini həyat tərzi və şəxsi inanclar siyasi mübahisələrdə qarşı tərəfi damğalamaq və ya cəmiyyət üzərində təzyiq vasitəsinə çevrilməməlidir.

Əgər Türkiyənin hansısa media və ya siyasi nümayəndəsi Azərbaycana din, mənəviyyat və ya ənənələr üzərindən dərs verməyə çalışırsa, ilk növbədə öz arqumentlərinin mahiyyəti və siyasi məqsədi barədə suallara cavab verməlidir.

Azərbaycanın dövlət modeli və ictimai inkişaf yolu Azərbaycan xalqının iradəsi ilə müəyyən olunur. Dost ölkələrin təcrübəsindən yararlanmaq mümkündür, lakin bu, hər hansı xarici siyasi qüvvənin ideoloji diktəsini qəbul etmək demək deyil.

Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin gücü tənqidlərin olmamasında deyil, fikir ayrılıqlarını qarşılıqlı hörmət çərçivəsində həll etmək bacarığındadır. Əsl strateji tərəfdaşlıq yalnız razılaşdığımız məsələlərdə deyil, fərqli düşündüyümüz məqamlarda da özünü göstərir.

Azərbaycanın Türkiyəyə dəstəyi tarixi və strateji seçimdir. Türkiyənin Azərbaycana dəstəyi də qarşılıqlı maraqlara söykənən tərəfdaşlığın mühüm hissəsidir. Bu münasibətləri ayrı-ayrı jurnalistlərin, siyasi fəalların və ya sosial şəbəkə təbliğatçılarının emosional çıxışlarına qurban vermək olmaz.

Eyni zamanda, Azərbaycan cəmiyyəti Türkiyədən gələn hər bir tənqidi avtomatik olaraq düşmənçilik kimi qəbul etməməlidir. Əsassız ittihamlara faktlarla cavab vermək, haqlı tənqidi isə nəzərə almaq sağlam ictimai münasibətin göstəricisidir. Eyni standart Türkiyə mediasına da şamil edilməlidir.

Əgər hansısa media dairəsi Azərbaycanın iqtisadi töhfələrini görməzdən gəlir, tarixi hadisələri birtərəfli təqdim edir və qardaşlıq münasibətlərini siyasi təzyiq vasitəsinə çevirirsə, buna etiraz etmək normaldır. Ancaq bu etiraz bütövlükdə Türkiyə xalqına qarşı deyil, konkret yanaşmalara və sübutlarla qiymətləndirilməli olan iddialara yönəlməlidir.

Azərbaycanın Türkiyədən nə istədiyi bəllidir: qarşılıqlı hörmət, strateji etimad, milli maraqlara həssas yanaşma və ictimai müzakirələrdə ədalətli mövqe.

Bakı Ankaranın dostluğunu yüksək qiymətləndirir. Ancaq bu dostluq Azərbaycanı öz qərarlarına görə hesabat verməli olan tərəfə çevirmir. Eyni zamanda, Azərbaycanın Türkiyəyə verdiyi iqtisadi və siyasi töhfələr də Ankaraya qarşı hansısa üstünlük iddiasının əsası olmamalıdır.

Münasibətlərin sağlamlığı hər iki tərəfin bir-birinə nə qədər sərt söz deməsi ilə deyil, qarşılıqlı etimadı necə qoruması ilə ölçülür.

Türkiyənin bəzi media və siyasi dairələri bir həqiqəti unutmamalıdır: Azərbaycan qardaş ölkədir, siyasi asılılıq mənbəyi deyil. Qardaşlıq minnətdarlıq borcu, sədaqət andı və ya susmaq öhdəliyi yaratmır.

Əsl qardaşlıq bir-birinə hökm etmək deyil, bir-birinin müstəqilliyinə və ləyaqətinə hörmət etməkdir.