Beynəlxalq münasibətlərdə dövlətlər arasında məsafə iqtisadi əməkdaşlıq üçün həlledici maneə deyil. Əsas məsələ qarşılıqlı maraqların düzgün müəyyənləşdirilməsi, mövcud imkanların qiymətləndirilməsi və siyasi dialoqun konkret nəticələrə çevrilməsidir. Azərbaycanın Cənub-Şərqi Asiya ölkələri ilə əlaqələrinin inkişafı kontekstində Kamboca ilə münasibətlərə də bu prizmadan yanaşmaq lazımdır.
Kamboca Krallığının Baş naziri Hun Manetin Azərbaycana səfəri iki ölkənin əməkdaşlıq gündəliyini genişləndirmək baxımından əhəmiyyət daşıyır. Prezident İlham Əliyevin səfər zamanı səsləndirdiyi fikirlərdə ticarət və investisiya əlaqələrinin inkişafı üçün mövcud imkanların vurğulanması göstərir ki, münasibətlərin iqtisadi istiqamətdə dərinləşdirilməsi qarşılıqlı maraq doğuran məsələlərdəndir.
Burada diqqət çəkən əsas məqam iqtisadi potensialla mövcud ticarət əlaqələrinin səviyyəsi arasındakı fərqdir. Ticarət dövriyyəsinin məhdud olması iki ölkənin biznes dairələri arasında əlaqələrin hələ genişlənməyə ehtiyac duyduğunu göstərir. Bu boşluğun aradan qaldırılması üçün ümumi bəyanatlardan daha çox, konkret iqtisadi maraqlara əsaslanan təşəbbüslərə ehtiyac var.
Azərbaycan üçün Kamboca ilə əməkdaşlıq Cənub-Şərqi Asiya bazarını daha yaxından öyrənmək və bu regionda iqtisadi əlaqələri genişləndirmək baxımından əhəmiyyətli ola bilər. Kamboca üçün isə Azərbaycan regional nəqliyyat imkanları, iqtisadi əlaqələri və müxtəlif bazarlara çıxış perspektivləri baxımından maraq doğura bilər. Lakin bu imkanların real nəticəyə çevrilməsi üçün hər iki ölkənin şirkətləri arasında davamlı işgüzar münasibətlər qurulmalıdır.
Bu baxımdan biznes forumlarının əhəmiyyəti yalnız sahibkarların bir araya gəlməsi ilə məhdudlaşmır. Əsas nəticə görüşlərdən sonra konkret tərəfdaşlıqların yaranması, məhsul və xidmətlərə qarşılıqlı tələbatın müəyyənləşdirilməsi, investisiya təkliflərinin hazırlanması ilə ölçülməlidir. Ticarət və investisiya məsələləri üzrə birgə işçi qrupunun fəaliyyəti də məhz bu istiqamətdə praktiki əməkdaşlığa kömək edə bilər.
İqtisadi münasibətlərin gələcəyini yalnız mal mübadiləsi ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı. Sənaye, istehsal və texnologiya sahələrində əməkdaşlıq imkanlarının araşdırılması daha uzunmüddətli tərəfdaşlıq üçün zəmin yarada bilər. Bunun üçün ilk növbədə hər iki ölkədə hansı məhsullara tələbatın olduğu, hansı sahələrdə birgə fəaliyyətin iqtisadi baxımdan səmərə verəcəyi müəyyənləşdirilməlidir. İqtisadi əməkdaşlığın dayanıqlılığı real bazar ehtiyaclarına və qarşılıqlı faydaya əsaslanmalıdır.
Azərbaycan–Kamboca əlaqələrinin digər mühüm istiqaməti turizmdir. Ölkələrin tarixi və mədəni irsi fərqli olsa da, bu fərqlilik qarşılıqlı tanıtım üçün maraqlı imkanlar yaradır. Turizm şirkətləri arasında əməkdaşlıq, informasiya mübadiləsi və ölkələrin turizm potensialının təqdim olunması gələcəkdə qarşılıqlı səfərlərin artmasına şərait yarada bilər.
İnsan kapitalı da ikitərəfli münasibətlərin inkişafında ayrıca yer tutmalıdır. Təhsil müəssisələri arasında əlaqələrin yaradılması, tələbə mübadiləsi və akademik əməkdaşlıq iki ölkənin gənc nəslinin bir-birini daha yaxından tanımasına imkan verə bilər. Sovet İttifaqı dövründə kambocalı tələbələrin Azərbaycanda təhsil alması bu istiqamətdə tarixi təcrübənin olduğunu göstərir. Həmin təcrübənin müasir əməkdaşlıq formatları ilə davam etdirilməsi qarşılıqlı əlaqələrin humanitar əsaslarını gücləndirə bilər.
Rəqəmsal inkişaf və dövlət xidmətləri sahəsində təcrübə mübadiləsi də diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Azərbaycanın "ASAN xidmət” modeli üzrə təcrübəsi bu sahədə beynəlxalq maraq doğuran nümunələrdəndir. Rəqəmsal idarəetmə, elektron xidmətlər və dövlət-vətəndaş münasibətlərinin təkmilləşdirilməsi istiqamətində bilik mübadiləsi iki ölkə üçün yeni əməkdaşlıq imkanları yarada bilər.
Bütün bu istiqamətlərin inkişafı siyasi münasibətlərin möhkəmliyindən də asılıdır. Azərbaycan və Kambocanın beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində təmasları siyasi dialoqun davam etdirilməsi üçün əlavə imkanlar yaradır. Bununla yanaşı, siyasi yaxınlığın iqtisadi nəticələr verməsi üçün əməkdaşlığın konkret mexanizmlərlə dəstəklənməsi vacibdir.
Mən hesab edirəm ki, Azərbaycan–Kamboca münasibətlərinin növbəti mərhələsində əsas diqqət iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi üçün ölçülə bilən hədəflərə yönəldilməlidir. Ticarət dövriyyəsinin artırılması, şirkətlər arasında birbaşa əlaqələrin qurulması, investisiya imkanlarının araşdırılması və yeni əməkdaşlıq sahələrinin müəyyənləşdirilməsi bu prosesin əsas istiqamətləri ola bilər.
Azərbaycanın xarici iqtisadi əlaqələrinin şaxələndirilməsi baxımından Kamboca ilə əməkdaşlığın inkişafı diqqətəlayiq perspektivdir. Ancaq bu perspektivin real uğura çevrilməsi yalnız siyasi bəyanatlarla deyil, qarşılıqlı maraqlara əsaslanan layihələr, biznes təşəbbüsləri və ardıcıl iqtisadi fəaliyyətlə mümkün olacaq. Məhz bu yanaşma iki ölkə arasında münasibətlərin daha məzmunlu və davamlı tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəlməsinə şərait yarada bilər.
